YÜKSEK ATLAMADA DİKEY HIZ KAYBI

Merhaba, Türk Spor Ajansı okurları. Kısmetse bu güzel ajansta zaman zaman tecrübi ve araştırmaya dayalı yazılarımı sizlere arz edeceğim. İlk yazım engin tecrübe ve araştırmaların ışığında atletizmin en teknik dallarından birinde, yüksek atlamada kaleme alıyorum ki, İstiklal marşını dinlettiğim, çok sayıda uluslararası başarı elde ettiğim Balkan, Avrupa, Dünya Oyunları ve çok sayıda uluslararası başarı kazandığım bu spor dalında yapısal teknik özellikler oldukça fazladır.. Yatay hızın dikeye evrilmesinde büyük oranda hız kaybı gibi…

Ekrem Özdamar

Yüksek atlamada dikey hız kaybı…

Yüksek atlamada yatay hızın dikeye alınmasında yüzde 40 civarı hız kaybı oluşmaktadır… Dolayısıyla bu kayıpta etkin olan faktörlerin başında reaksiyon zamanı gelir… Diğer başlıca faktörler ise şunlardır…

1. Faktör sıçrama zamanıdır… Yaklaşma koşusunun sıçrama noktasına 7.5- 8 m/sn civarında bir hızda olması… Yani sıçrama noktasına kontrol edilebilir en yüksek hızda girmekle birlikte bazı hatalar oluşur… Tabi bu hızda girdiğinizde yere yaptığınız etki de çok büyük olacaktır.. Vücut ağırlığının ortalama 7 katına çıkan yere yaptığınız etki sizi aynı güçle yukarı itecektir.. Bu güce uygun bacak gücünüz yoksa, bu hızla geldiğinizde zıplayamazsınız, yerde daha fazla kalırsınız DEMEKTİR… Ya da yetersiz güçte iseniz yerden kalkış açınız bozulacak ve çıtaya savrulacaksınız demektir ki, bunu çok görüyoruz… Öyleyse hızınıza oranlı sıçrama gücüne sahip olmanız gerekecektir… Bu faktör yatay hızınızın dikeye aktarılma hızını olumlu veya olumsuz etkileyen ilk faktördür.. 

2. faktör, yani dikey çıkış zamanını artıran  bir başka faktor, take offa giriş açısıdır… Çünkü çıtaya paralele yakın açıda kalkışa, take off’a girebilecek bir koşu doğrultusunda girmeden; ayak bileğinden bükerek sıçrama pozisyonu almak.. Açı oluşturmaya çalışmak… Bileğe anormal bir hatalı açı yükü oluşturur ve bu da bilek sakatlığına yol açar… Genelde olduğu gibi… Ve bu hatalı açıda take off’a girmek, 30 derecenin üzerinde bir açıyla take off’a girmek, diz rotasyonunu da zorlaştırır… Rotasyonun akıcı olmaması, yatay hızın dikey hıza evrilmesinde büyük zaman kaybı oluşturur… Dolayısıyla take off’a yani kalkış açısına öyle bir açıda girecek şekilde koşmalıyız ki, hem diz rotasyonu akıcı ve çabuk olsun, hem de buna bağlı olarak sırtımızı çıtaya daha kolay paralel yapabilelim… Ve çıta üzerinde yanlama oluşmadan ideal köprü pozisyonuna gelip ağırlık merkezimizi çıtanın altından geçirebilelim… (Ağırlık merkezinin çıtanın altından geçirebilecek kadar arching yani yay, köprü yapabilmek 5-10 cm artı avantaj demektir…) 

Bazı biyomekanik analizciler hız kaybını önlemek ve ideal teknik yapmak için take off’a giriş açısını 20 derece civarı olarak belirlemiştir..  (Yüksek atlamanın biyomekanik araştırmalarını yapan  ABD İndiana Üniversitesi’nden Jesus Dapena’nın  koşuda Teke off’a giriş açısı önerisi 20 derece ve altıdır… Dapena’ya göre 20 – 30 arası riskli 30 ve üzeri açılarda take off’a girmek tehlikelidir.. Nitekim dünyada ve Türkiye’de birçok sporcu hatalı açıdan dolayı ayak bileği sakatlıkları yaşamaktadırlar…) Bu ideal ve güvenli açı dikey hıza geçişteki hız kaybını azaltmakta, diz rotasyonu da rahat ve akıcı olmaktadır… Böylece yatay hızın dikeye evrilmesindeki hız kaybı daha az olmaktadır…

Dikey hız kaybında;

3. Faktör ise, take off çıkış açısıdır… Bu teknikte ideal stil son yıllarda flying flop olarak kabul görmüştür… Power flop stilde daha dik bir açıda (92 derece civarı) sıçrama yapılırken, flying flop’da bu açı daha az dikeydir ve 95 derece civarıdır…  Daha az dikey olunca sıçrama sırasında, yatay hızın dikeye alınması, yukarı çıkış akıcılığı, rahatlığı oluşmaktadır… Sıçrama ayağı ise daha kısa sürede yerden kopmaktadır… Yani sıçrama sırasında 90 dereceye yakın açı, daha dik açı kullanmak, kazanılan yatay hızın büyük oranda kaybına neden olmaktadır…

4. dikey hız kaybı faktörü ise, sıçrama anında sıçrama bacağının olabildiğince gergin olmaması ve ayrıca amortisör hareketi yapmasıdır… Bununla birlikte sıçrama bacağına geçerken, yani son adımdan bir önceki adımda, son sıçrama adımına geçerken, bacağın yeri yeterince itmeden sıçrama adımına geçmesidir… Savurma bacağı sıçramaya geçerken yeri itmediğinde ne olur?  Sıçrama bacağına geçişte ve sıçramada hız kaybı olur..  Bu da sıçrama bacağının yeri itme gücünü azaltır… Yerden kalış zamanı artar…

5. Hız kaybı faktörü… Son sıçrama adımının penultimate dedikleri, yani sondan ikinci adıma göre son adımın daha uzun atılmasıdır.. Son adımın uzun olması sıçrama ayağının yerde kalış zamanını artırır  (Jesus Dapena’ya göre son adım bir önceki adımdan 15 cm daha kısa olmalıdır…) Netice olarak; şunu da ilave edelim: Kurve koşusuyla birlikte, merkezcil ivme kuvveti  ve dolayısı ile dışa savrulma oluşur… Oluşan dışa savrulmaya karşı kullandığımız, varsayılan dairenin merkezine doğru savrulan açısal diz rotasyonunda, DİZ dairenin merkezini göstermelidir ki, böylece savrulma en aza indirilmiş ve yatay hızda vücut ağırlık merkezi çıtaya savrulmadan daha az hız kaybederek dikey hızla yukarı salınabilsin, evrilebilsin… Rotasyonun açısal yanlışlığı ve savrulma zamanının kısa olmaması, gereğinden daha yükseğe dizin taşınması, yani olabilecek en hızlı ve bu hızın korunduğu en yükseğe dizin çekilme yüksekliği çok önemlidir. Dizin gerek rotasyon gerekse açısal yanlış çekilmesi, çıtaya savrulmaya yardımcı olmaktadır… Bu bölümde ayrıca dikkat edilecek take off öncesi koşu tekniği de içe eğimli koşmaktır… İçe eğimli koşarak ağırlık merkezinin içe eğimli koşuyla (sağa veya sola) rayından çıkmasını önlemiş, daha büyük bir ivmelenme ve açısal güç ile çıtanın üzerine almış oluruz…

6. Faktör… Birçok yüksek atlayıcının çıtaya yaklaşma, aproach koşullarını optimum hızda değil, yani kontrol edilebilir en yüksek hızın altında yapıyor olmalarıdır… Mutaz Barshim , Gian Marco Tamberi gibi elit atletlerin İdeal take off’a giriş hızları, yani Touchdown dedikleri sıçrama noktasına giriş hızları 7.85 ile 8.01 m/sn civarındadır..  Take off’a giriş hızının 8 civarı değil de 7 civarı olması da, sıçrama noktasına metre bölü saniye olarak saniyede 7 ve altında hızda girmek de  yatay hızın dikeye evrilmesinde olumsuz faktördür… Böylece bu 6 faktörün ideale yakın ölçülerde yapılması halinde daha yüksek performans mümkün olacaktır… 

Son yıllarda IAAF, Uluslararası Atletizm Federasyonu’nun yaptığı biyomekanik araştırmalarda;  Olimpiyat Şampiyonu Katarlı Mutaz Barshim gibi Dünyanın en iyi yüksek atlayıcılarının koşuda elde ettikleri  yatay hızın sıçrama ile birlikte dikeye evrilmesinde hız kayıpları araştırılmış ve neredeyse sıçrama noktasına girişteki yere dokunma, Touchdown sonrasında gelen dikey sıçrama ile birlikte yatay hızın yarısına yakın bir oranda, yüzde 40 hız kaybettikleri tespit edilmiştir… 

Aslında temel özellik, branşa uygun mental, fizik, antropometrik özelliklerde olmak birinci faktördür… Bir başka özellik de, flying flopta açı daha az dikey olduğu için çıtaya doğru daha fazla meyilli take off yapıldığı için; yüksek irtifanın, parabolun tepe noktasının daha yüksek olabilmesi için; daha uzak noktadan sıçramak gerekiyor… 1.5 metre civarında bir touch down, yani bu nokta power flopta 1 metre civarında iken; flying flop teknikte 1.5 mt ve üzeridir.. Tabii uçuş yörüngesi daha uzun olduğu için de daha büyük güç ve hız gerekiyor….

Özetle, doğru şartlı reflekslerin erken yaşlardan itibaren atletlere kazandırılması halinde bu hatalar çok aza indirgenecektir.. Ayrıca antrenörlerin bu verilere göre antrenman metodolojilerini uyarlamaları, teknik öğretimde sabırla basamaklama metodunu kullanmaları büyük önem arz etmektedir…

Ekrem ÖZDAMAR

ozdamarekrem@gmail.com

Milli Sporculuk: Atletizmde Türkiye Rekortmeni, ISF 2. Balkan Şampiyonu, Avrupa 2., Dünya Oyunları 1., İslam Oyunları 1. Uluslararası kürsüler…

Öğretmen Lisesi, Spor Akademisi Mezunu. GSGM Uzman Antrenör, GSGM İl Spor Müdürü Yardımcısı,

Gazetecilik: TV Yapımcı, Yönetmen (61 adet Türkü Filmi, Magazin

Programları, Spor Programları, Haber, Drama Filmleri, Kurtuluşun İlk Kurşunları gibi belgeseller…